ادبیات

انواع ی در فارسی:

1- ی نکره مانند کتابی- کودکی- مردمی 2- ی وحدت: علامت یکی بودن  3- ی شناسه: آمدی، رفتی

4- ی استمراری: رفتمی، بودندی 5- ی مصدری: خستگی، زیبایی  6- ی لیقات: صفت، لیاقت رفتنی

7- ی سنبت: تهرانی، مشهدی (ی نسبت گاهی مفهوم فاعلی دارد مرد جنگی، گاهی معنی مفعولی دارد، تیر پرتابی، ارسالی، راز نهانی)

8- ی میانجی (رابطه) خدای بزرگ، خدای من     9- ی بدل یا جانشین فعل هستی:توحاضری، توخوبی

10- ی تعجب: چه برف شدیدی                     11- ی احترام: مقام رهبری، نورچشمی

12- ی دلسوزی: طفلکی، حیوانی                    13- ی کثرت، تشابه بسیاری: بسی

14- ی زائد: پای، جای ((به کلماتی که آخرشان به صورت (ا) و (و) است، می پیوندد)) بوی، موی، خدای

15- ی میان خواب: در قدیم به جملات بیان خواب حرف ی می افزودند

دیدم به خواب دوش که ماهی برآمدی              کز عکس روی شب هجران سرآمدی

16- ی شرط: در قدیم جمله های دارای مفهوم آرزو، شرط یا تردید بود فعل جمله را با حرف ی می آوردند

اگر نرفتی به مازندران                       به گردن برآورده گرز گران

17- ی تمنا: کاشکی اندر جهان شب نشستی  ...................................

اسم ساده. اسم ساده آن است که فقط یک تکواژ داشته باشد: گوسفند، قبیله، اسفندیار، فرهنگ.

بعضی از اسمها که آنها را ساده می نامیم، از نظر تاریخی ممکن است ساده نباشند اما از آن جهت که در زبان فارسی امروز تفکیک پذیر نیستند، ساده محسوب می شوند؛ مثل: اسفندیار اسفند + یار و آسمان آس + مان.

اسم مرکب. اسم مرکب از دو یا چند تکواژ قاموسی / آزاد تشکیل می شود: حسن آباد، سپیدرود، پنج راه، آب انبار، آب دوغ خیار. ویژگی این نوع اسم آن است که نمی توان بین اجزاء آن عنصر دیگری آورد و آن را گسترش داد. مثلاً ترکیبهای زیر غلط است: «آبها انبار، آب دوغی خیار»، زیرا دو واژه که با هم ترکیب می شوند، جزء نخست آن گسترش پذیر نیست مثلاً «کتاب» گسترش پذیر است زیرا می توان گفت: کتابی، کتابها، کتاب خوب، کتاب جغرافی، اما در کلمه مرکب «کتابخانه» کتاب را نمی توان گسترش داد. ( طرز تشخیص فعل مرکب)

انواع اسمهای مرکب:

·        اسم + اسم (+ اسم): لاک پشت، کتابخانه، مهمانسرا، آب مروارید، آبگوشت، نمدوزین، کارنامه، شاه توت، دستمزد، دستمایه، دامپزشک، حاجی فیروز، عمونوروز.

·        از اسم + بن ماضی: کارکرد، رهاورد، دستبرد، دستاورد، سررسید، صلاحدید، چشمداشت.

·        از اسم + بن مضارع: آبکش، گلگیر، خطکش، خاک انداز، مداد تراش، دستبند.

·        از صفت + اسم: سیاه مشق، نوروز، سپیدرود، چهارپا، هزاردستان، سیاه چال، سیزقبا.

اسم مشتق. اسم مشتق آن است که در ساختمان آن یک تکواژ آزاد و دست کم یک وند وجود دارد: ریشه، گستردگی ( وندها). اسم مشتق به چند روش ساخته می شود: 1) مشتق از فعل، 2) مشتق از صفت، 3) مشتق از اسم، 4) مشتق از ضمیر.

1. مشتق از فعل: الف) مشتق از بن مضارع   ب) مشتق از بن ماضی.

الف) مشتق از بن مضارع

بن مضارع + پسوند «  ش»     (اسم مصدر)               ورزش، گویش، روش، گرایش

بن مضارع + پسوند «  (ه / ﻪ)» (اسم مصدر، اسم ابزار)   گریه، گیره، پوشه، خنده

ب) مشتق از بن ماضی

بن ماضی + پسوند «ار»                     (اسم مصدر)               دیدار، کشتار، رفتار

بن ماضی + پسوند « ـَن »                  (مصدر)                    دیدن، روییدن، شنیدن

2. مشتق از صفت:

صفت بیانی + پسوند «  (ه / ﻪ)»                                      زرده، شوره، سپیده

صفت بیانی + پسوند «ـَک»                                    زردک، سفیدک، سرخک

صفت بیانی + پسوند «ی» (حاصل مصدر)                     خوبی، بلندی، فراوانی

(این وند، پس از واژه های پایان به ه / ﻪ به شکل «گی» در می آید: زنده زندگی، شرمنده شرمندگی)

صفت بیانی + پسوند «ا»                                         درازا، پهنا، ژرفا، گرما

صفت شمارشی + پسوند «ه / ﻪ»                                        پنجه، هفته، دهه، سده، هزاره

3. مشتق از اسم:

اسم + پسوند «  (ه / ﻪ)»                                    ریشه، ساقه، دماغه، گردنه

اسم + پسوند « ـَک »                                          خرک، پفک، عروسک،

موشک، سنگک، مخملک

اسم + پسوند «گاه»                                             تعمیرگاه، فرودگاه، دادگاه

اسم + پسوند «کده»                                            ماتمکده، هنرکده

4. مشتق از ضمیرک

          ضمیر + پسوند (= حاصل مصدر)                               مایی و منی

اسم مشتق- مرکب: ممکن است اسم هم مرکب باشد و هم وند داشته باشد. در این صورت آن را مشتق- مرکب می نامند. به عبارت دیگر مشتق- مرکب اسمی است که ویژگی های اسم مشتق و اسم مرکب (بیش از یک وند آزاد و وند وابسته) را با هم داشته باشد: خودآزمایی، دانشنامه.

انواع اسم مشتق- مرکب:

بخشی از انواع اسمهای مشتق- مرکب عبارتند از:

·        اسم + بن مضارع + ان= اسم مصدر: عقدکنان، آینه بندان، شیرینی خواران

·        بن ماضی + و میان وند + بن ماضی= اسم مصدر: دادوستد، زدوخورد، رفت و آمد

·        بن مضارع + و میان وند + بن مضارع= اسم مصدر: سوزوگذاز، پرس و جو، گیرودار، جنب و جوش

·        بن مضارع + ا میان وند + بن مضارع= اسم مصدر: کشاکش، تکاپو

·        بن ماضی + و میان وند + بن مضارع= اسم مصدر: رفت و روب، جست و جو، دوخت و دوز، ریخت و پاش

·        فعل امر + فعل امر= اسم مصدر: بگیرببند، بده بستان، بزن بکش

·        اسم + میان وند + بن فعل= اسم مصدر: مرگ و میر، خورد و خوراک

صفت مرکب + ی= حاصل مصدر: خوش خوبی، دلجویی، بدگویی

آرایه های ادبی                   (به نام نامی حق)           ویژه ی پایه ی سوم

تشبیه: ادعای همانندی میان دو یا چند چیز

ارکان تشبیه عبارتند از 1- مشبه  2- مشبه به  3- ادات تشبیه  4- وجه شبه

مشبه: چیزی یا کسی است که قصد مانند کردن آن را داریم

مشبه به :چیزی یا کسی است که مشبه ، به آن مانند می شود

ادات تشبیه : واژه ای است که نشان دهنده ی پیوند شباهت است این واژه می تواند حرف،فعل و... باشد . مانند چون ،چو ،همچون ، همچو ،بسان، مانند،گفتی، گویی و...

وجه شبه : ویژگی یا ویژگی های مشترک میان مشبه و مشبه به است . وجه شبه معمولاٌ باید در مشبه به،  بارزتر و مشخص تر باشد.

اشکم شود از هر مژه چون سیل روانه  ( بهایی )

اشک : مشبه /    سیل: مشبه به  /   چون : ادات تشبیه/ روانه : وجه شبه

در ابیات زیر ارکان تشبیه را پیداکنید

چون شفق در خون نشیند چشم شب پیمای من

گرم شو از مهرو زکین سرد باش     /       چون مه و خورشید جوان مرد باش

چون شیر به خود سپه شکن باش     /      فرزند خصال خویشتن باش

ایام گل چو عمر به رفتن شتاب کرد        /     ساقی به دور باده ی گلگون شتاب کن

كنايه : در لغت به معنی پوشیده سخن گفتن است . هر گاه یک عبارت ، یک جمله یا یک ترکیب در دو معنای دور  و نزدیک به کار رود  که معنای دور مورد نظر باشد در این عبارت  یا جمله یا ترکیب ، آرایه ی کنایه وجود دارد

مانند :  دست فلانی کج است  ( کنایه از این که دزد است )

یادآوری : بسیاری از تکیه کلام ها و مثل ها نوعی کنایه هستند

به در زد که دیوار بشنود     / کله اش بوی قورمه سبزی میدهد

                         مفهوم کنایه ای بعضی از ترکیبات

      سرخ روی برآمدن : عصبانی شدن                 گریه نوشیدن : اشک را ظاهر نکردن

     آب در غربال کردن : کار بیهوده کردن             دم در کشیدن : خاموش ماندن

     راز به صحرا افتادن : آشکار شدن راز           ازخود برخاستن : ترک هواهای نفسانی

در ابیات زیر کنایه را پیدا کنید .

چنین است رسم سرای درشت             /       گهی پشت بر زین ، گهی زین به پشت

از مکافات عمل غافل مشو               /               گندم از گندم بروید جو  ز جو 

چو بنشیند بیچاره بگریست زار          /            که ای خواجه دستم زدامن بدار                                   

تضاد(طباق) : هرگاه دو کلمه ی متضاد در یک بیت یا عبارت بیایید به آن آرایه ی تضاد می گویند .

دوست نگردند فقیر و غنی                 یار نباشند شقی و سعید

((فقیر ، غنی )) متضاد                    (( شقی وسعید )) متضاد

یاد آوری : تضاد درشعر ونثر به کار می رود

در ابیات زیر تضاد را پیدا کنید .

گفتی به غمم بنشین یا از سر جان برخیز    /     فرمان برمت جانا ، بنشینم و برخیزم

        شب و روز در شام و در بامداد         /             تو بر یادی از هر چه دارم به یاد

این که گاهی می زدم بر آب وآتش خویش را            روشنی در کار مردم بود مقصودم چوش


                                  صفحه دوم 

ایهام : به معنی (( کسی را به گمان افکندن )) می باشد اما در ادبیات ، هنری است که شاعر لغتی را که دو معنی دارد در سخن خود آن چنان به کار ببرد که خواننده در نخستین بر خورد ،در انتخاب معنی مورد نظر، تردید کند     

اما با دقت در جمله وتوجه به سایر کلمات ووضع جمله ، به مفهوم مورد نظر گوینده پی ببرد .

امشب صدای تیشه از بیستون نیامد 

 

                                                 گویا به خواب شیرین فرهاد رفته باشد

خواب شیرین ایهام دارد : 1- یا منظور شیرین ، معشوقه ی فرهاد است

2- یا منظور  خواب لذیذ  یا مرگ است   

در بیت زیر ایهام کدام است .

که تیر آه یتیمان ما خطا نرود             /      سپیده تا نزند صبح را صلا نرود

 

مبالغه ( اغراق ): نویسنده یا شاعر برای این که تأثیر سخن خود را بیشتر کند واقعیاتی را که در باره ی آن سخن می گوید بسیار بزرگ تر از آن چه هست بیان می کند /

یاد آوری :

در اغراق ( مبالغه ) صفتی را که عقلاٌ و عادتاٌ پذیرفتنی نیست بیان می کنیم مانند :

از بس ایستادم زیر پایم علف سبز شد . حال این که انسان هر قدر بایستد زیر پایش علف سبز نمی شود

در ابیات زیر مبالغه راپیدا کنید .

دلم گرفته از این روز ها،دلم تنگ است    /   میان ماو رسیدن هزار فرسنگ است

خروشید و جوشیدو برکند خاک        /       زسمش زمین شد همه چاک چاک

شود کوه آهن چو دریای آب             /           اگر بشنود نام افراسیاب

گرچه نقش دیوارم به ظاهر از گران خوابی

 

                                                      اگر رنگ از رخ گل می پرد ، بیدار می گردم

 

تمثیل (ضرب المثل ) :

در بردارنده ی نکته یا لطیفه یا پندی است که در میان مردم رایج میشوند و معنایی وسیع تر از معنای ظاهر خود دارند به همین دلیل مردم برای این که مقصود خود را به کوتاه ترین صورت بیان کنند ازآن ها کمک می گیرند

مثال :        مار گزیده از ریسمان سیاه و سفید می ترسد

در ابیات زیر ضرب المثل ها راپیداکنید

من اگر نیکم اگر بد ، تو برو خود را باش     /                      هرکسی آن درود عاقبت کار که کشت

مکن خیره ، بر زیر دستان ستم            /            که دستی است بالای دست تو هم

     این دغل دوستان که می بینی         /            مگسانند گرد شیرینی            


                                                  صفحه چهارم

      مراعات نظیر : آوردن کلماتی دریک جمله یابیت که ازجهت زمان،مکان، موضوع،

    یک موضوع،یک عمل،یک علم ویا یک داستان با یکدیگر ارتباط داشته باشند 

                       زکف بفکن این تیرو شمشیر کین             بزن جنگ وبیداد را بر زمین

     کلمات (( تیر ، شمشیر ، جنگ )) ارتباط عملی و موضوعی دارد

       در ابیات زیر مراعات نظیر را پیدا کنید .

     کز سبزه و بنفشه و گل های رنگ رنگ      /       گویی بهشت آمده از آسمان فرود

     شبی یاد دارم که چشمم نخفت         /          شنیدم که پروانه با شمع گفت

     راستی دفتر سعدی به گلستان ماند      /      طیباتش به گل و لاله و ریحان ماند

   مجنون رخ لیلی چون قیس بنی عامر       /       فرهاد لب شیرین چون خسرو پرویزم

   به آوای نای و به آهنگ چنگ              /           خروشد زسروسمن ، تارها

     تلمیح: اشاره به داستان ،قصه،آیه و حدیث است در شعر

      یوسف گم گشته باز آید به کنعان غم مخور         کلبه ی احزان شود روزی گلستان غم مخور

     اشاره به داستان حضرت یوسف دارد.

     تلمیح را در ابیات زیر پیدا کنید

     بر ماجرای خسرو و شیرین قلم کشد    /      شوری که در میان من است و میان دوست

    اگر از هول قیصر بند شادروان گسست از هم  /   بدیدی دست وپا در بند آخر زارو گریانش

    جناس : یک سانی و همسانی دو یا چند واژه با اختلاف در معنی

    یاد آوری :در کلمه ی هم جنس گاه علاوه بر معنی در یک حرف با هم اختلاف دارند 

     خوشا نماز ونیاز کسی که از سر درد   /    به آب دیده و خون  جگر طهارت کرد

    دو کلمه (نماز و نیاز ) با هم جناس هستند واختلاف آن ها در حرف (وسط ) است

    دو کلمه ( درد و کرد ) با هم جناس هستند و اختلاف آن ها در حرف (اول ) است

    کلمات جناس( همراه با اختلاف آن ها در حرف و معنی) را در ابیات زیر مشخص کنید

    کفر است در طریقت ما کینه داشتن     /       آیین ماست سینه چو آیینه داشتن

    نابرده رنج گنج میسر نمی شود       /       مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد

    ای هدهد صبا به سبا می فرستمت     /    بنگر از کجا به کجا می فرستمت

    این که تو داری قیامت است نه قامت  /      وین نه تبسم  که معجزاست و کرامت

                                                                                                          درزی

 


مسابقه جدول آموزشی  { ادبیات } ویژه دهه ی فجر-  پایه سوم - دی ماه 1387

1

                                            6

 

 

 

        3           4           5

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                            

10   

 

11

 

 

 

 

 

12

 

      13 * 15

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7    * 9 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

14

 

 

 

 

       16      17              18

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

/

/

/

/

/

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2                                                                                       8    

 

 

 

 

 

 

                                                                               

 

                                                                                                        **     *

19

 

 

                  21 **23                                24                                                  25 

 

 

 

 

         22 

 

 

 

 

 

 

 

 /

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 /

 

 

 

/

 

 

 

 

 

 

 

 

                                   

       20

 

 

 

 

 

 

 

 

                                              29                        *           36

 

 

 

 

 

        26

/

 

     *                *

 

    30                                     34

 

 

 

 

 

 

27

 

 

 

 

 

 

 

28

/

 

 

 

 

 

 

32

 

 

 

 

 

 

 

 

 

31

 

/

 

 

33       35   

 

 

/

 

 

 

 

/

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

/

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                               

 

 

 

 

 

 

 

 

توجه

عبارت زیر را خوانده و به سوالات آن پاسخ دهید

{ خوزستان در تاریخ نهضت علمی و ادبی کشورمان دارای اهمیت بسیار است . دانشمندانی  بنام در خوزستان هستند که از جمله بنیان گذاران فرهنگ اسلامی به شمار می روند .آنان با تلاش خود خدمات شایانی به جامعه عرضه داشتند.}

 یک اسم خاص در این عبارت پیدا کنید

1.     نهاد فعل ((به شمار می روند)) کدام است

2.     معکوس کلمه ی (( درس ))

3.     اگرهریک ازصورتهای شش گانه فعل رابه ترتیب پشت سرهم بیاوریم می گوییم .....کرده ایم

4.     مترادف کلمه ی ((خفتان))

5.     نقش کلمه ی نهضت در عبارت داده شده چیست

الف) متمم    ب) مضاف الیه  ج) صفت    د) مسند        

6.     کلمه ی تلاش چه نقشی در این عبارت پذیرفته است؟

7.     گاهی نویسنده یاشاعربرای زیبایی نوشته های خودیکی ازپدیده های طبیعت را......چیزی میدانند.مانند((استقامت کوه

8.     به جای اسم می نشیند و از تکرار اسم خود داری می کند

9.     جمع عربی ((خدمات ))

10.                  جمع مکسر(( تاریخ ))

11.                  شاعر قرن پنجم هجری می باشد و در شهر هرات متولد شده است

12.                  به معنی گسترش

13.                  هم خانواده ((رحمان))

14.                  ((دانشمند)) ساده است یا مرکب؟

15.                  به قالب شعری گفته می شودکه مصرع اول بیت اول بامصرع دوم تمام ابیات هم قافیه است وموضوع آن عاشقانه است

16.                  به بن مضارع فعل (( می روند )) پسوند (االف) اضافه کنید

17.                  متضاد فقیر

18.                  مترادف ((عجیب))

19.                  بنیان گذاران،چه نوع فعلی می باشدعلم عام است یا خاص- یک ترکیب وصفی ازعبارت داده شده پیدا کنید

20.                  مترادف تلاش

21.                  نام حشره ای است

22.                  کلمات موزون و هم آهنگ در نثر را می گویند

23.                  در صورفلکی به معنای خرس است

24.                  هم خانواده (اعلا)

25.                  نهضت عام است یا خاص؟

26.                  از فعل( داشته اند)  بن مضارع بسازید

27.                  (( دانشمند )) ساد ه است یا مشتق ؟

28.                  به ضمیر متصل می گویند

29.                  مفرد (( خدمات ))

30.                  چند نوع ترکیب درد ستور زبان فارسی می شناسید  نام ببرید

31.                  مخالف بازدم

32.                  مثنوی از کلمه ............گرفته شده است و به معنای دوتایی است

33.                  از اقسام جمله است

34.                  حرفی اضافه هم خانواده ((مردود))

35.                  جمع فارسی ((عقیده))

  دانش آموزان عزیز می توانند پاسخ صحیح جدول را تحویل دبیر مربوطه داده تا پس از بررسی نهایی بین صحیح ترین پاسخ ها قرعه کشی به عمل آمده وبه برندگان این مسابقه جوایزی اهدا گردد  مهلت ارسال پاسخ جدول تا پایان بهمن ماه می باشد

                                                                                                                 مدرسه بنت الهدی صدر درزی

 

 

______________________________________________________________

فعل

بن ماضی

بن مضارع

خواندن

..............

............

سئوالات آزمون در منزل ادبیات پایه اول

1-جدول مقابل را کامل کنید .

 

2- معنی واژه (همه ی ستون ها خوانده شود) .

 

3- کدام زیبایی ادبی در عبارت زیر به کار رفته است (من قلب کوچولویی دارم ؛خیلی کوچولو؛خیلی خیلی کوچولو)

الف) تشخیص                ب)بدل            ج)تکرار               د)سجع

 

4- مترجمان برای ترجمه از ............. و ............ استفاده می کنند .

 

5- در جمله زیر نهاد و گزاره را مشخص کنید .

جوان و نوجوان چشمه ی جوشان نیرو و استعداد است .

 

6- زیبایی های ادبی بیت زیر را بنویسید .

چشمه سار دشت با من آشنا ست                کوه و دشت و گله با من هم صداست

 

7-فرق واژه های غیر ساده با واژه های مرکب در چیست . با مثال

 

8- در توصیف هر چیز به چه مواردی با ید توجه کرد .

 

9- ضمیر را در جمله مقابل مشخص کنید . ما همه جا از خودمان دفاع می کنیم.

 

10- نهاد مسند و فعل را مشخص کنید . شهید رجایی معلمی متواضع بود .

مفرد

جمع

 

خواهیم نوشت

 

 

 

11- صرف فعل را کامل کنید .

 

 

12- خاطره چیست .

 

13- هنگام نوشتن خاطره به چه نکاتی باید اشاره کرد ؟

 

14- موضوع قطعه معمولاً چیست ؟و طرزقرارگرفتن قافیه های آن چگونه است ؟

 

15- علامت اختصاری «ص،»درکجابه کارمی رود وبه چه معنا است؟

 

16- برای نوشتن نامه به چه مواردی باید اشاره کرد ؟

 

17- باترکیب های زیرجمله زیبابنویسید. قسمت اعظم...............

مصاحبت دوستان .............

 

18- نامه ممکن است دوستانه و یا خانوادگی ویا............و.................باشد.

 

19-رباعی به چه نوع شعری گفته می شود؟

 

20- باقک یعنی ..............و شهرک یعنی.............

 

21- دو جمله زیبادرباره ی (ارزش وقت)بنویسید .

 

22- نشانه های نگارش به ما کمک می کند تا.................

23- درنثرادبی نویسنده بسیار طبیعی روان و ساده می نویسد    ص           غ       

+